Volgens een vernietigend rapport van de Europese Rekenkamer duurt het gemiddeld vijf jaar voor Europa ingrijpt bij giftige stoffen, terwijl normen voor drinkwater en voeding hopeloos achterlopen.
Aan de keukentafel lijkt een krasvaste braadpan of een waterdichte regenjas het toppunt van modern comfort, maar achter die handige eigenschappen schuilt een hardnekkig chemisch dossier. De Europese Rekenkamer oordeelt vandaag dat de Europese Unie er niet in slaagt om per- en polyfluoralkylstoffen, beter bekend als PFAS of zogeheten forever chemicals, doeltreffend aan banden te leggen. Vele honderden varianten circuleren vrij op de Europese markt zonder dat er enig systematisch onderzoek is gedaan naar de risico’s voor de volksgezondheid. Waar toezichthouders wel gevaren vaststellen, lopen wettelijke beperkingen jaren vertraging op, terwijl de officiële normen voor voeding en drinkwater steunen op verouderde wetenschap.
Het gouden beginsel dat in de praktijk sneuvelt
Binnen de Europese Unie geldt al jaren een formeel basisprincipe voor chemicaliën: zonder gegevens mag er geen handel plaatsvinden. Fabrikanten die een chemische stof willen introduceren, moeten aantonen dat deze veilig is onder het centrale toezichtskader REACH. Voor PFAS blijkt dat uitgangspunt een papieren werkelijkheid te zijn. Er bestaan wereldwijd inmiddels ruim 4.000 verschillende PFAS-soorten, maar daarvan zijn er slechts 119 daadwerkelijk geregistreerd onder de REACH-wetgeving. Dat betekent dat minder dan 3 procent van deze complete stoffenfamilie door de officiële Europese controlepoort is gepasseerd, terwijl de overige 97 procent onder de radar doorstroomt naar industriële processen en consumptiegoederen.
Die enorme kloof ontstaat door royale uitzonderingen in de Europese regelgeving. Bedrijven hoeven een stof niet te registreren wanneer de productie of invoer onder het volume van één ton per jaar blijft. Bovendien geldt er een vrijstelling zodra de chemische verbinding verwerkt zit in polymeren of kunststoffen. Daardoor kan een wijdverbreid bestanddeel zoals PTFE, bekend van antiaanbaklagen in pannen en huishoudelijke kookspullen, zonder voorafgaande gezondheidsbeoordeling op grote schaal worden geproduceerd en verhandeld. Toezichthouders tasten daardoor volkomen in het duister over de samenstelling en de cumulatieve risico’s waaraan burgers dagelijks worden blootgesteld.
Het dossier rond perfluamine toont aan hoe vastgelopen de bureaucratische machinerie is. Deze chemische verbinding wordt in de industrie gebruikt als warmtegeleider, oplosmiddel en koel- en isolatiemateriaal voor elektronica. Fabrikanten meldden de stof netjes aan in 2013, maar pas in 2025 wist de Europese Unie een toxicologische analyse van de gezondheidsrisico’s af te ronden. Die vertraging van twaalf jaar werd veroorzaakt door herhaaldelijk uitstel en gebrekkige informatieverstrekking door de industrie. Tegen de tijd dat de risico’s officieel in kaart waren gebracht, waren twee van de drie oorspronkelijke importeurs al lang gestopt met het gebruik ervan. De stof circuleerde ondertussen ruim een decennium zonder enige gebruiksbeperking.
Fabrikanten omzeilen het verbod sneller dan Brussel kan schrijven
Wanneer de Europese autoriteiten na jarenlang onderzoek uiteindelijk vaststellen dat een bepaalde PFAS-stof gevaarlijk is en van de markt moet verdwijnen, start een nieuw slepend traject. Volgens de berekeningen van de Rekenkamer duurt het gemiddeld vijf jaar vanaf het moment dat de risico’s bewezen zijn totdat een bindende beperking van kracht wordt. Die logge overgangsperiode creëert een vrijgeleide voor fabrikanten om over te stappen op nauw verwante, niet-gereguleerde varianten. Deze praktijk staat in de sector bekend als betreurenswaardige vervanging: een verboden chemische bouwsteen wordt vervangen door een chemische neef met vergelijkbare eigenschappen en even onbekende effecten.
Wij zien vooral hoe een fundamentele weeffout in het Brusselse systeem de industrie jaren voorsprong geeft op de wetenschap. Door stoffen één voor één te beoordelen in plaats van een hele chemische familie in één keer te reguleren, dweilt de toezichthouder met de kraan open. Tegen de tijd dat dossierbeheerders een gevaarlijke verbinding verbieden, ligt de opvolger al lang in het magazijn van industriële toeleveranciers. Het systeem beloont bijna het introduceren van steeds nieuwe moleculen om buiten het vizier van REACH te blijven.
De gezondheidsgevolgen van deze hardnekkige chemicaliën zijn inmiddels uitvoerig beschreven in de medische literatuur. PFAS breken niet of nauwelijks af in het milieu en stapelen zich langzaam op in het menselijk weefsel, het bloed en de organen. Bepaalde varianten tasten het immuunsysteem aan, verminderen de effectiviteit van vaccins, verstoren de natuurlijke hormoonhuishouding en voortplanting, en worden gelinkt aan diverse kankervormen. In Vlaanderen en Nederland werd het probleem pijnlijk tastbaar na het schandaal rond de 3M-fabriek in Zwijndrecht en de Chemours-vestiging in Dordrecht, waar historische uitstoot leidde tot grootschalige bodem- en grondwatervervuiling.
Biefstuk en eieren als politiek breekijzer
Naast de trage toelating van stoffen hekelt de Europese Rekenkamer de grenswaarden voor voeding en drinkwater. De huidige Europese normen voor drinkwater zijn gestoeld op wetenschappelijke adviezen die bijna tien jaar oud zijn. Hoewel er in de tussentijd veel actuelere inzichten zijn gepubliceerd over de gevaren van langdurige blootstelling bij minieme doses, aarzelt de Europese Commissie om die strengere inzichten te verankeren in wetgeving. Volgens het controleorgaan ontbreekt bij de Commissie de politieke daadkracht om de normen tijdig te herijken aan de stand van de hedendaagse wetenschap.
Bij levensmiddelen leidt die afweging tot een wankel compromis. De Rekenkamer wijst erop dat de huidige Europese normen voor voedsel geen pure weerspiegeling zijn van wat medisch veilig is, maar een pragmatisch evenwicht tussen volksgezondheid en het overeind houden van de landbouw- en voedingsketen. Als de grenswaarden rigoureus zouden aansluiten bij wat toxicologen adviseren, zouden bepaalde basisvoedingsmiddelen simpelweg niet meer mogen worden verkocht. Niemand in Brussel wil immers de situatie creëren waarin eieren, zuivel of vis van de ene op de andere dag massaal uit de supermarktrekken moeten worden verbannen.
Hoe scherp dat compromis in elkaar zit, blijkt uit de rekenvoorbeelden van het Europees Agentschap voor Voedselveiligheid. Wie voedsel consumeert dat precies aan de maximaal toegestane Europese PFAS-grens zit, bereikt schrikbarend snel de aanbevolen wekelijkse maximuminname:
- Ansjovis: een portie van amper 7 gram kan in het meest ongunstige geval al volstaan om de volledige wekelijkse drempelwaarde te overschrijden.
- Wilde zalm: met 39 gram vis is de tovaardige wekelijkse blootstelling al bereikt.
- Eieren: een hoeveelheid van 181 gram, oftewel ongeveer drie gemiddelde eieren, brengt een consument aan het wekelijkse plafond.
- Rundvlees: een enkele stevige biefstuk van 237 gram kan voldoende zijn om de norm voor een hele week vol te maken.
Toxicologen benadrukken dat dit een theoretisch worstcasescenario betreft, dat pas gezondheidsschade oplevert wanneer iemand zulke concentraties maanden of jaren achtereen inneemt. Weinig mensen eten immers wekelijks grote hoeveelheden wilde zalm of ansjovis. Toch toont de rekensom onomstotelijk aan dat de wettelijke drempels de consument weinig speling bieden zodra er lokaal sprake is van verontreiniging.
Lidstaten verliezen het geduld met Brussel
De vaststellingen van de Rekenkamer leiden tot grote verdeeldheid binnen de Europese Unie. Terwijl het centrale beleid vastzit in administratieve vertraging, wachten individuele lidstaten niet langer op instructies uit Brussel. Twee Europese landen hebben inmiddels op eigen houtje strengere normen ingevoerd voor PFAS in levensmiddelen. Daarnaast hanteert een derde van de lidstaten aanzienlijk striktere kwaliteitsnormen voor drinkwater dan het Europese minimum voorschrijft. België en Nederland blijven vooralsnog trouw de officiële Europese richtlijnen voor voeding en kraanwater volgen, waardoor inwoners daar minder strenge formele bescherming genieten dan elders in de unie.
Annemie Turtelboom, die het onderzoek leidde namens de Europese Rekenkamer, windt er geen doekjes om en noemt de huidige situatie een tikkende tijdbom. Zij eist dat de Europese Commissie de administratieve doorlooptijden drastisch inkort en samen met de lidstaten een uniform, sluitend controlesysteem uitbouwt. Daarnaast moeten de verouderde grenswaarden voor voedingsmiddelen en drinkwater zo snel mogelijk worden herzien op basis van de meest recente toxicologische data, zonder rekening te houden met politieke gevoeligheden.
Wij houden het erop dat een echte doorbraak pas volgt wanneer Europa afstapt van het registreren per individuele chemische verbinding en kiest voor een algemeen verbod op de gehele groep van PFAS. Zolang fabrikanten perféct legale uitzonderingen kunnen benutten voor volumes onder de één ton of voor kunststoffen, blijft toezicht houden een hopeloze achtervolgingsrace. De komende maanden zal blijken of de Europese Commissie dit vernietigende rapport aangrijpt om de herziening van de REACH-verordening eindelijk door te drukken, dan wel of de economische belangen van de chemische industrie het dossier opnieuw naar de achtergrond verdringen.














